ആദിമക്രൈസ്‌തവ കമ്യൂണിസം മുതല്‍ ലാറ്റിനമേരിക്ക വരെ

Be Sociable, Share!

• 

സുബിന്‍ ഡെന്നിസ്

യേശുക്രിസ്‌തു വിപ്ലവകാരിയായിരുന്നോ? കമ്മ്യൂണിസവും ക്രിസ്‌തുദര്‍ശനവും യാതൊരുതരത്തിലും ചേര്‍ന്നു പോകാത്ത തത്വസംഹിതകളാണോ? ഇങ്ങനെ ഒട്ടനവധി ചോദ്യങ്ങളും അവയ്‌ക്ക് മറുപടികളായി പലതരം വാദഗതികളും ഈയടുത്ത ദിവസങ്ങളില്‍ നാം കേള്‍ക്കുകയുണ്ടായി. ഈ സംവാദത്തോടുള്ള ഒരു പ്രതികരണമാണ് ഈ ലേഖനം.

ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ സമൂഹം, ഒരു ആദിമ കമ്യൂണിസ്‌റ്റ് സമൂഹം തന്നെയായിരുന്നു. ബൈബിളിലെ പുതിയ നിയമത്തില്‍, ‘അപ്പസ്‌തോലന്മാരുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍’ പറയുന്നതിങ്ങനെ: “വിശ്വാസികളുടെ സമൂഹം ഒരു ഹൃദയവും ഒരാത്മാവും ആയിരുന്നു.ആരും തങ്ങളുടെ വസ്തുക്കള്‍ സ്വന്തമെന്ന് അവകാശപ്പെട്ടില്ല. എല്ലാം പൊതുസ്വത്തായിരുന്നു… അവരുടെയിടയില്‍ ദാരിദ്ര്യമനുഭവിക്കുന്നവര്‍ ആരും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. കാരണം, പറമ്പും വീടും സ്വന്തമായുണ്ടായിരുന്നവരെല്ലാം അവയത്രയും വിറ്റു കിട്ടിയ തുക അപ്പസ്തോലന്‍മാരുടെ കാല്‍ക്കലര്‍പ്പിച്ചു. അത് ഓരോരുത്തര്‍ക്കും ആവശ്യമനുസരിച്ച് വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.” (അപ്പ. പ്രവ. 4:32-35). ഈ വിവരണത്തോട് പൊതുവില്‍ യോജിക്കുന്ന മറ്റ് ആഖ്യാനങ്ങളുമുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, ‘ആദിമക്രിസ്‌തീയതയുടെ ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച്’ എന്ന എംഗല്‍‌സിന്റെ പഠനത്തില്‍ ഉദ്ധരിക്കുന്ന ലൂഷ്യന്‍ എന്ന സിറിയന്‍-ഗ്രീക്ക് എഴുത്തുകാരന്‍ (പൊതുവില്‍ എല്ലാ മതങ്ങളോടും വിരക്തി പുലര്‍ത്തിയിരുന്നു, രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടില്‍ ജീവിച്ചിരുന്ന ഇദ്ദേഹം) ഇക്കാര്യങ്ങള്‍ ശരിവയ്‌ക്കുന്നു. “അടിമകളുടെയും, സ്വതന്ത്രരാക്കപ്പെട്ട അടിമകളുടെയും, അവകാശങ്ങള്‍ കവര്‍ന്നെടുക്കപ്പെട്ട ദരിദ്രരുടെയും, റോമിനാല്‍ കീഴടക്കപ്പെടുകയും ചിതറിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്‌തവരുടെയും പ്രസ്‌ഥാനമായിരുന്നു” ആദ്യകാലത്ത് ക്രിസ്‌തുമതം എന്ന് എംഗല്‍‌സ് കൂട്ടിച്ചേര്‍ക്കുന്നു.

യേശുക്രിസ്‌തു റോമന്‍ സാമ്രാജ്യത്തിനെതിരെ വിപ്ലവം നയിച്ചയാളാണോ എന്നു ചോദിച്ചാല്‍ അല്ല എന്നാണുത്തരം. എന്നാല്‍ സമൂഹത്തിലെ അസമത്വങ്ങള്‍ക്കെതിരെ അദ്ദേഹം ശബ്‌ദമുയര്‍ത്തിയിരുന്നതായി കാണാം. ധനികര്‍ക്കെതിരെയുള്ള വിമര്‍ശനങ്ങള്‍ യേശുവിന്റെ പ്രബോധനങ്ങളില്‍ ധാരാളമുണ്ട്. “സമ്പത്തുള്ളവര്‍ ദൈവരാജ്യത്തില്‍ പ്രവേശിക്കുന്നത് എത്ര ദുഷ്‌കരം! ധനികന്‍ സ്വര്‍ഗരാജ്യത്തില്‍ പ്രവേശിക്കുന്നതിനേക്കാള്‍ എളുപ്പം ഒട്ടകം സൂചിക്കുഴയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നതാണ്” (ലൂക്കാ 18:24-25); “സമ്പന്നരേ, നിങ്ങള്‍ക്കു ദുരിതം! നിങ്ങളുടെ ആശ്വാസം നിങ്ങള്‍ക്കു ലഭിച്ചു കഴിഞ്ഞു. ഇപ്പോള്‍ സംതൃപ്‌തരായിക്കഴിയുന്നവരേ, നിങ്ങള്‍ക്കു ദുരിതം! നിങ്ങള്‍ക്കു വിശക്കും” (ലൂക്കാ 6:24) തുടങ്ങിയ വാചകങ്ങളും ഭോഷനായ ധനികന്റെ ഉപമയും (ലൂക്കാ 12:13-31) ധനവാന്റെയും ലാസറിന്റെയും ഉപമയും (ലൂക്കാ 16:19-31) പ്രസക്തമാണ്. ആരാധനാലയം “കവര്‍ച്ചക്കാരുടെ ഗുഹ”യാക്കി മാറ്റിയ കച്ചവടക്കാരെ പുറത്താക്കിക്കൊണ്ട് പുരോഹിതപ്രമാണിമാരുടെ ദുര്‍ന്നടപടികളെയും അധികാരത്തെയും വെല്ലുവിളിക്കുകയാണ് യേശു ചെയ്‌തത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുരിശുമരണത്തിലേയ്‌ക്കു വഴിതെളിച്ചത് പൗരോഹിത്യ അധികാരത്തിനുനേരെ ഉയര്‍ന്ന ആ ശബ്‌ദം തന്നെയായിരുന്നു.

നിലവിലുള്ള ഭരണകൂടത്തെ തകര്‍ത്തെറിഞ്ഞ് പുതിയ ഭരണാധികാരിയാകുകയായിരുന്നില്ല യേശുവിന്റെ ലക്ഷ്യം (“എന്റെ രാജ്യം ഐഹികമല്ല. ആയിരുന്നെങ്കില്‍ ഞാന്‍ യഹൂദര്‍ക്ക് ഏല്പിക്കപ്പെടാതിരിക്കാന്‍ എന്റെ സേവകര്‍ പോരാടുമായിരുന്നു”–യോഹന്നാന്‍ 18:36). പോരെങ്കില്‍ തന്റെ പാത പിന്തുടരുന്നവരെ കാത്തിരിക്കുന്നത് പീഡനങ്ങളാണെന്നും, വരാനിരിക്കുന്നത് സംഘര്‍ഷങ്ങളുടെ കാലമാണെന്നും അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പു നല്‍കി (ലൂക്കാ 12:51-53, ലൂക്കാ 22:35-38). ഇതെല്ലാം അതിജീവിക്കുന്നവര്‍ക്കുള്ള പ്രതിഫലം കരുതിവച്ചിരിക്കുന്നത് പരലോകത്തിലാണ്. എന്നാല്‍ എങ്ങനെയുള്ളവരാണ് “നിത്യരക്ഷ” നേടി താന്‍ പ്രസംഗിച്ച ദൈവരാജ്യത്തിന് അവകാശികളാവുക എന്ന് യേശു വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നത് മത്തായിയുടെ സുവിശേഷത്തില്‍ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്: “എനിക്കു വിശന്നു, നിങ്ങള്‍ ഭക്ഷിക്കാന്‍ തന്നു. എനിക്കു ദാഹിച്ചു, നിങ്ങള്‍ കുടിക്കാന്‍ തന്നു. ഞാന്‍ പരദേശിയായിരുന്നു, നിങ്ങള്‍ എന്നെ സ്വീകരിച്ചു. ഞാന്‍ നഗ്‌നനായിരുന്നു, നിങ്ങള്‍ എന്നെ ഉടുപ്പിച്ചു. ഞാന്‍ രോഗിയായിരുന്നു, നിങ്ങള്‍ എന്നെ സന്ദര്‍ശിച്ചു. ഞാന്‍ കാരാഗൃഹത്തിലായിരുന്നു, നിങ്ങള്‍ എന്റെയടുത്തു വന്നു… എന്റെ ഏറ്റവും എളിയ ഈ സഹോദരന്മാരില്‍ ഒരുവന് നിങ്ങള്‍ ഇതു ചെയ്‌തുകൊടുത്തപ്പോള്‍ എനിക്കു തന്നെയാണ് ചെയ്‌തുതന്നത്” (മത്തായി 25:35-40).

ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ സമൂഹങ്ങള്‍
സുവിശേഷങ്ങള്‍ എല്ലാം തന്നെ ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനപാദത്തില്‍ രചിക്കപ്പെട്ടവയായതിനാല്‍, യേശു പറഞ്ഞത് എന്താണെന്നതിനോളം തന്നെ പ്രധാനമാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപ്പസ്‌തോലന്മാര്‍ ഉള്‍പ്പെടെയുള്ള ആദ്യകാല അനുയായികള്‍ ആ പ്രബോധനങ്ങളില്‍ നിന്നും മനസിലാക്കിയത് എന്തായിരുന്നു എന്നുള്ളതും. ഇവിടെയാണ് ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ സമൂഹങ്ങളുടെ ജീവിതരീതി പരിശോധിക്കേണ്ടതിന്റെ സാംഗത്യം വെളിവാകുന്നത്. യേശുവിന്റെ പ്രബോധനങ്ങളും ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതവും കൂട്ടിവായിക്കുമ്പോള്‍ അനുമാനിക്കേണ്ടത്, സമൂഹത്തിലെ സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങള്‍ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ടുവേണം യേശുവിന്റെ പാത പിന്തുടരേണ്ടത് എന്നാണ് ആദിമ ക്രൈസ്‌തവര്‍ യേശുവിന്റെ പ്രബോധനങ്ങളില്‍ നിന്നും മനസിലാക്കിയിരുന്നത് എന്നാണ്. രാജ്യഭരണം പിടിച്ചെടുക്കുക എന്നതിലുപരി, ക്രിസ്‌തുവിന്റെ പാത പിന്തുടരുന്നവര്‍ ഒരു പുതുസമൂഹസൃഷ്‌ടിക്ക് നേതൃത്വം വഹിക്കുക എന്നതായിരുന്നു വിഭാവനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നത്. ക്രിസ്‌തുവിനു ശേഷമുള്ള ആദ്യ നൂറ്റാണ്ടുകളില്‍ പ്രബലമായ വ്യാഖ്യാനം തന്നെ ഇങ്ങനെയായിരുന്നു എന്നു കരുതാം.

അപ്പസ്‌തോലന്മാരുടെ പ്രവര്‍ത്തങ്ങളില്‍ പറയുന്നതുപോലെയുള്ള ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ-കമ്യൂണിസ്‌റ്റ് ജീവിതം അധികകാലം നീണ്ടുനിന്നില്ല. എഡി നാലാം നൂറ്റാണ്ടില്‍ ജീവിച്ചിരുന്ന വിശുദ്ധ ബാസില്‍, വിശുദ്ധ ജോണ്‍ ക്രിസോസ്‌റ്റം തുടങ്ങിയ സഭാപിതാക്കന്മാരും ആറാം നൂറ്റാണ്ടില്‍ ജീവിച്ചിരുന്ന മഹാനായ ഗ്രിഗറി എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഗ്രിഗറി ഒന്നാമന്‍ മാര്‍പ്പാപ്പയുമൊക്കെ ക്രൈസ്‌തവരുടെ ആദിമകമ്യൂണിസ്‌റ്റ് ജീവിതരീതിയില്‍ നിന്നുള്ള വ്യതിയാനത്തെ അതിരൂക്ഷമായ ഭാഷയിലാണ് എതിര്‍ത്തത്. ക്രിസ്‌തുദര്‍ശനവും സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക നീതിയും തമ്മിലുള്ള കൂട്ടിക്കെട്ടല്‍ ഒരു റിബല്‍ ഏര്‍പ്പാടാകുന്നത് പിന്നീടാണ് എന്നു ചുരുക്കം.

ഇപ്പറഞ്ഞതിന്റെ അര്‍ത്ഥം ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ കമ്യൂണിസവും ആധുനിക കമ്യൂണിസവും ഒന്നാണെന്നല്ല. ഇവ തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യത്യാസം എന്താണെന്നു നോക്കാം. മുതലാളിത്ത സമൂഹത്തില്‍ നിലനില്‍ക്കുന്ന സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങള്‍ക്കും വര്‍ഗാടിസ്‌ഥാനത്തിലുള്ള ചൂഷണത്തിനും (class exploitation) മൂലകാരണം, ഉത്പാദനോപാധികള്‍ (means of production) ഒരു ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്താണ് എന്നുള്ളതാണ്. ഉത്പാദനോപാധികള്‍ പൊതുസ്വത്താകുന്ന സമൂഹത്തില്‍ വര്‍ഗാടിസ്‌ഥാനത്തിലുള്ള ചൂഷണം ഇല്ലാതാകും. അത്തരമൊരു വര്‍ഗരഹിത സമൂഹമാണ് ആധുനിക കമ്മ്യൂണിസം വിഭാ‍വനം ചെയ്യുന്നത്. എന്നാല്‍ ആദിമ ക്രൈസ്‌തവസമൂഹത്തില്‍ പൊതുവായുണ്ടായിരുന്നത് ഉപഭോഗവസ്‌തുക്കളാണ് (consumption goods), ഉത്പാദനോപാധികളല്ല. സ്വകാര്യസ്വത്തുണ്ടായിരുന്നവര്‍ സ്വത്ത് വിറ്റ് പണം നേതാക്കളെ ഏല്‍പ്പിച്ചു; അവര്‍ അത് ആവശ്യാനുസരണം എല്ലാവര്‍ക്കുമായി വിതരണം ചെയ്‌തു. എന്നാല്‍ ഈ ചെറു സമൂഹങ്ങള്‍ക്കു പുറത്ത്, ഉത്പാദനവ്യവസ്ഥ അടിമവ്യവസ്ഥയില്‍ അധിഷ്‌ഠിതമായിത്തുടരുകയും അടിമകളെക്കൊണ്ട് പണിയെടുപ്പിച്ച് ചിലര്‍ പണക്കാരായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയും ചെയ്‌തു. അങ്ങനെ ഉത്പാദനവ്യവസ്ഥയില്‍ നിന്നും ജന്മം കൊള്ളുന്ന വര്‍ഗപരമായ അസമത്വം നിലനില്‍ക്കുകയും ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്‌തു. ക്രൈസ്‌തവ സമൂഹങ്ങള്‍ വലുതായതോടെ പണക്കാര്‍ തങ്ങളുടെ സ്വത്തില്‍ ഒരംശം ദാനം ചെയ്യുന്നതില്‍ തങ്ങളുടെ ചുമതല ചുരുക്കി. അതോടെ ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ-കമ്യൂണിസ്‌റ്റ് സമൂഹങ്ങള്‍ക്ക് അന്ത്യമായി. ഉത്പാദനവ്യവസ്‌ഥയെ തൊടാതെ വിടുന്ന ഒരു സാമൂഹ്യപരിഷ്‌കരണവും വര്‍ഗപരമായ അസമത്വങ്ങളെ തുടച്ചുനീക്കാന്‍ പര്യാപ്‌തമല്ല എന്ന മാര്‍ക്‍സിസ്‌റ്റ് കാഴ്‌ചപ്പാട് ഇവിടെ ശരിവയ്‌ക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ചൊക്കെ പ്രശസ്‌ത മാര്‍ക്‍സിസ്‌റ്റ് നേതാവും ചിന്തകയുമായിരുന്ന റോസാ ലക്‍സംബര്‍ഗ് തന്റെ ‘സോഷ്യലിസവും ക്രിസ്‌തീയസഭകളും‘ (1905) എന്ന ലേഖനത്തില്‍ വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്.

രാജ്യഭരണം പിടിച്ചെടുക്കാതെയുള്ള പുതുസമൂഹസൃഷ്‌ടി എന്ന ആശയം മാര്‍ക്‍സിസ്‌റ്റ് കാഴ്‌ചപ്പാടിലുള്ള കമ്യൂണിസത്തെക്കാള്‍ അനാര്‍ക്കിസത്തോട് അടുത്തുനില്‍ക്കുന്നതാണെന്ന് പറയാവുന്നതാണ്. സഹജമായ പോരായ്‌മകള്‍ കൊണ്ടുതന്നെയാണ് ആദിമ ക്രൈസ്‌തവ-കമ്യൂണിസ്‌‌റ്റ് സമൂഹങ്ങള്‍ക്ക് അധികം ആയുസില്ലാതെ പോയത്. ആദ്യകാലത്തേതില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‌തമായി പുരോഹിതര്‍ മറ്റുള്ളവരില്‍നിന്നും വേറിട്ട ഒരു വര്‍ഗമായി മാറിയതും ഈ തകര്‍ച്ചയ്‌ക്ക് ആക്കം കൂട്ടി. അക്കാലത്ത് യഹൂദരുടെയിടയില്‍ ഉണ്ടായിരുന്നതു പോലെയോ ഇന്ന് മിക്കവാറും ക്രൈസ്‌തവസഭകളില്‍ ഉള്ളതുപോലെയോ ഉള്ള പുരോഹിതര്‍ ആദിമക്രൈസ്‌തവ സമൂഹങ്ങളില്‍ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ആരാധനാസംബന്ധിയായ ശുശ്രൂഷകള്‍ നടത്തുന്നതിന് ചുമതലപ്പെട്ട ആളുകളെ അവര്‍ തങ്ങളുടെയിടയില്‍ നിന്നു തന്നെ തെരെഞ്ഞെടുക്കുകയായിരുന്നു ചെയ്‌തിരുന്നത്.

ക്രിസ്‌ത്യാ‍നികള്‍ റോമാസാമ്രാജ്യത്തില്‍ ഭരണകൂടത്താല്‍ വേട്ടയാടപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ ക്രൈസ്‌തവസമൂഹങ്ങള്‍ വലുതായതോടെ അവര്‍ക്ക് ഒറ്റക്കെട്ടായി നില്‍ക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമായി വന്നു. ഈ ഐക്യം സാധ്യമാക്കുന്നതിനുള്ള ചര്‍ച്ചകള്‍ നടത്തിയത് പുരോഹിതരായതിനാല്‍ അവരുടെ പ്രാധാന്യം പതിന്മടങ്ങു വര്‍ധിക്കുകയും പില്‍ക്കാലത്ത് നടന്ന പ്രധാന സമ്മേളനങ്ങള്‍ക്ക് ഏറ്റവും സമ്പന്നവും ശക്തവുമായ സമൂഹങ്ങള്‍ നേതൃത്വം വഹിക്കുകയും ചെയ്‌തു. (റോമിലെ ബിഷപ് മാര്‍പ്പാപ്പയായി അവരോധിക്കപ്പെട്ടതിനു പിന്നിലെ പൊരുള്‍ ഇതാണ്.) പുരോഹിത വര്‍ഗത്തെ നിലനിര്‍ത്താനും മതപീഡനം അവസാനിച്ച കാലം തൊട്ടങ്ങോട്ട് വലിയ പള്ളികളും മറ്റും പണിയാനുമായി കൂടുതല്‍ പണം ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടതോടെ ദരിദ്രര്‍ക്കു വേണ്ടി മാറ്റിവയ്‌ക്കപ്പെട്ടിരുന്ന പണവും വിഭവങ്ങളും നിശ്ചിതതുക ആകുന്നതിനുപകരം ഉന്നതാധികാരികളുടെ മനോധര്‍മമനുസരിച്ചായി. അങ്ങനെ പഴയ ജീവിതരീതിയുടെ ശവപ്പെട്ടിക്കു മേല്‍ അവസാനത്തെ ആണിയും വീണു.

സ്‌ഥിതിസമത്വവാദം ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ള മുന്നേറ്റങ്ങള്‍ ക്രൈസ്‌തവ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെയിടയില്‍ പല രൂപത്തിലും ഭാവത്തിലും പില്‍ക്കാലത്തും അവതരിച്ചു. ഇന്നത്തെ ചെക്ക് റിപബ്ലിക്കിലെ താബോറില്‍, പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടില്‍ താബോറൈറ്റുകള്‍ എന്ന ക്രൈസ്‌തവവിഭാഗക്കാര്‍ ഒരു കമ്യൂണിസ്‌റ്റ് സമൂഹം സൃഷ്‌ടിക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചിരുന്നു. കത്തോലിക്കാസഭ പാഷണ്ഡത ആരോപിച്ചിരുന്ന താബോറൈറ്റുകള്‍ യുദ്ധത്തില്‍ പരാജയപ്പെട്ടതോടെയാണ് ആ പരീക്ഷണം അവസാനിച്ചത്. പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടില്‍ മധ്യ ജര്‍മനിയില്‍ തോമസ് മുണ്ട്‌സര്‍ എന്ന ദൈവശാസ്‌ത്രകാരന്റെ നേതൃത്വത്തിലും സമാനമായ ശ്രമങ്ങള്‍ നടന്നു. യുദ്ധപരാജയത്തോടെയാണ് ഈ പരീക്ഷണത്തിനും തിരശ്ശീല വീണത്.

ലാറ്റിനമേരിക്കയും വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രവും
ലോകത്ത് ഏറ്റവുമധികം കത്തോലിക്കരുള്ള ഭൂപ്രദേശമായ ലാറ്റിനമേരിക്കയില്‍ പ്രബലമായ വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രം (Liberation Theology) ക്രിസ്‌തുദര്‍ശനത്തിന്റെയും മാര്‍ക്‍സിസത്തിന്റെയും സമന്വയമാണ്. ലാറ്റിനമേരിക്കയില്‍ ഇക്കഴിഞ്ഞ ദശകങ്ങളില്‍ ഇടതുപക്ഷം നേടിയ വിജയങ്ങളില്‍ വലിയ പങ്കാണ് വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രത്തിനുള്ളത്. (വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രം വരുന്നതിനുമുമ്പു തന്നെ കൊളംബിയയിലെ കാമിലോ ടോറസിനെപ്പോലെ മാര്‍ക്‍സിസത്തില്‍നിന്നും ക്രിസ്‌തുദര്‍ശനത്തില്‍ നിന്നും പ്രചോദനം ഉള്‍ക്കൊണ്ട ഗറില്ലാ പോരാളികളായ വൈദികരുമുണ്ടായിരുന്നു ലാറ്റിനമേരിക്കയില്‍.) 1971ല്‍ പെറൂവിയന്‍ ദൈവശാസ്‌ത്രജ്ഞനായ ഗുസ്‌താവോ ഗുത്യേരെസ് ‘A Theology of Liberation’ എന്ന ഗ്രന്ഥം പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തിയതോടെയാണ് വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രം ലോകശ്രദ്ധയാകര്‍ഷിച്ചത്. വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രത്തെ പലരും പലതരത്തില്‍ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നുണ്ട് എങ്കിലും, ദരിദ്രരുടെ ജീവിതസമരങ്ങളുടെയും യാതനകളുടെയും വീക്ഷണകോണില്‍ നിന്നുകൊണ്ട് ക്രൈസ്‌തവവിശ്വാ‍സത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതും അനീതിയിലും അസമത്വത്തിലും അധിഷ്‌ഠിതമായ സാമൂഹ്യ-സാമ്പത്തിക ഘടനകളെ മാറ്റിത്തീര്‍ക്കേണ്ട തിന്മകളായി കണക്കാക്കുന്നതും വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ കാതലായ തത്വങ്ങളാണെന്നു പറയാം.

ലാറ്റിനമേരിക്കയില്‍ ഏറ്റവും വലിയ രാജ്യമായ ബ്രസീലില്‍ത്തന്നെയാണ് വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രത്തോട് അനുഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നവര്‍ ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ളത്. ബ്രസീലിലെ ഭൂരഹിതകര്‍ഷക പ്രസ്ഥാനവും ഏറ്റവും വലിയ ട്രേഡ് യൂണിയന്‍ പ്രസ്‌ഥാനവും, ഇവയും മറ്റുസംഘടനകളുമെല്ലാം ഉള്‍ക്കൊള്ളുന്ന വര്‍ക്കേഴ്‌സ് പാര്‍ട്ടിയുമെല്ലാം ഭൂരിഭാഗം വരുന്ന വിശ്വാസികളും ഇടതുപക്ഷക്കാരുമായിട്ടുള്ള ജനങ്ങളുടെ പ്രവര്‍ത്തനഫലമായി ശക്തിയാര്‍ജിച്ചതാണ്. വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രകാരന്മാര്‍ കെട്ടിപ്പടുത്തതും ദശലക്ഷക്കണക്കിനു പേര്‍ അംഗങ്ങളായിട്ടുള്ളതുമായ വിശ്വാസികളുടെ താഴേക്കിടയിലുള്ള കൂട്ടായ്‌മകള്‍ (ecclesiastical base communities) ഈ പ്രസ്‌ഥാനങ്ങളുടെ വളര്‍ച്ചയില്‍ നിര്‍ണായകമായ പങ്കാണു വഹിച്ചത്. ബ്രസീലില്‍ വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാല്‍, 1964ല്‍ പട്ടാളം അട്ടിമറി നടത്തി ഭരണം പിടിച്ചെടുത്തപ്പോള്‍ അതിനെ അനുകൂലിച്ച ബ്രസീലിയന്‍ കത്തോലിക്കാ ബിഷപ്സ് കോണ്‍ഫറന്‍സ്, 1970ല്‍ ബ്രസീലിയന്‍ സഭയില്‍ സംഭവിച്ച നേതൃമാറ്റങ്ങളുടെ ഫലമായി സൈനികഭരണകൂടത്തിന്റെ കടുത്ത എതിരാളികളായി മാറുന്നതായിക്കാണാം.  1973ല്‍ ബിഷപ്പുമാരും ബ്രസീലിലെ ചില പ്രദേശങ്ങളിലെ സന്യാസസഭാ നേതാക്കളും പട്ടാ‍ളഭരണത്തോടൊപ്പം മുതലാളിത്തത്തെയും അപലപിക്കുന്ന രണ്ടു പ്രസ്‌താവനകള്‍ പുറപ്പെടുവിച്ചു. ക്രിസ്‌തുദര്‍ശനത്തിനൊപ്പം മാര്‍ക്‍സിസ്‌റ്റ് രീതിശാസ്‌ത്രവും സാമൂഹ്യവിശകലനത്തിനായി ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയ ഹ്യൂഗോ അസ്‌മാന്‍, ലിയനാര്‍ഡോ ബോഫ്, ക്ലൊഡോവിസ് ബോഫ് തുടങ്ങിയ വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രകാരന്മാര്‍ ബ്രസീലിലെ ക്രൈസ്‌തവരുടെയിടയില്‍ മാറ്റത്തിന്റെ ചാലകശക്‍തികളായി.

ബ്രസീലിയന്‍ ആര്‍ച്ച് ബിഷപ്പും വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രകാരനുമായിരുന്ന ഹെല്‍ഡര്‍ കമാറയുടെ വാചകം ഏറെ പ്രശസ്‌തമാണ്: “When I give food to the poor, they call me a saint. When I ask why they are poor, they call me a communist.” (ഞാന്‍ ദരിദ്രര്‍ക്ക് ഭക്ഷണം കൊടുക്കുമ്പോള്‍ അവരെന്നെ വിശുദ്ധനെന്ന് വിളിക്കുന്നു. ദരിദ്രര്‍ ദരിദ്രരായിരിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ട് എന്ന് ഞാ‍ന്‍ ചോദിക്കുമ്പോള്‍ അവരെന്നെ കമ്യൂണിസ്‌റ്റ് എന്നു വിളിക്കുന്നു). ഇക്കഥയെല്ലാം പറയുമ്പോള്‍ പരാമര്‍ശിക്കേണ്ട ഒരു സംഭവം, ഡൊമിനിക്കന്‍ സന്യാസിയും നേരത്തെ സൂചിപ്പിച്ച വിശ്വാസികളുടെ താഴേക്കിടയിലുള്ള കൂട്ടായ്‌മകളുടെ വളര്‍ച്ചയ്‌ക്ക് ഊര്‍ജം പകര്‍ന്ന വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രകാരനുമായ ഫ്രെയ് ബെട്ടോ പട്ടാളഭരണക്കാലത്ത് സൈന്യത്തിന്റെ പിടിയിലകപ്പെട്ടപ്പോള്‍ നടന്നതാണ്. 1969 മുതല്‍ 1973 വരെ അദ്ദേഹം തടവിലായിരുന്നു. തടവില്‍ ബെട്ടോയെ പീഡിപ്പിച്ചയാള്‍ അദ്ദേഹത്തോടു ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങളും അദ്ദേഹം നല്‍കിയ ഉത്തരങ്ങളും ചരിത്രപ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്:

How can a Christian collaborate with a communist?

– For me, men are not divided into believers and atheists, but between oppressors and oppressed, between those who want to keep this unjust society and those who want to struggle for justice.

Have you forgotten that Marx considered religion to be the opium of the people?

–It is the bourgeoisie which has turned religion into an opium of the people by preaching a God, lord of the heavens only, while taking possession of the earth for itself.

(ചോദ്യം: ഒരു ക്രിസ്‌ത്യാനിക്ക് കമ്മ്യൂണിസ്‌റ്റുകാരോട് സഹകരിക്കാനാവുന്നതെങ്ങനെയാണ്?

ബെട്ടോ: എന്നെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, മനുഷ്യര്‍ വിശ്വാസികളും അവിശ്വാസികളുമായല്ല വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ആ വിഭജനം അടിച്ചമര്‍ത്തുന്നവരും അടിച്ചമര്‍ത്തപ്പെട്ടവരും തമ്മിലാണ്. നീതികെട്ട ഈ സമൂഹം അതുപടി നിലനിര്‍ത്താന്‍ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും നീതിക്കുവേണ്ടി പോരാടാന്‍ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും തമ്മിലാണ്.

ചോദ്യം: മതം മനുഷ്യനെ മയക്കുന്ന കറുപ്പാണെന്ന് മാര്‍ക്‍സ് പറഞ്ഞത് താങ്കള്‍ മറന്നോ?

ബെട്ടോ: ദൈവമിരിക്കുന്നത് സ്വര്‍ഗ്ഗത്തില്‍ മാത്രമാണെന്ന് വാദിച്ച് ഭൂമി അവകാശപ്പെടുത്തുകവഴി മതം മനുഷ്യനെ മയക്കുന്ന കറുപ്പാക്കി മാറ്റിയത് ബൂര്‍ഷ്വാസിയാണ്.)

നീണ്ട കാലത്തെ പോരാട്ടങ്ങള്‍ക്കു ശേഷം, വര്‍ക്കേഴ്‌സ് പാര്‍ട്ടി നേതാവ് ലുലാ ഡാ സില്‍‌വ 2003ല്‍ ബ്രസീലിന്റെ പ്രസിഡന്റായി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുകയും ബെട്ടോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ഉപദേഷ്‌ടാക്കളിലൊരാളായിത്തീരുകയും ചെയ്‌തു. വര്‍ക്കേഴ്‌സ് പാര്‍ട്ടിക്കാരി തന്നെയായ ദില്‍മാ റൂസ്സേഫ് ആണ് ഇപ്പോള്‍ പ്രസിഡന്റ്.

വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രകാരനായ ബിഷപ്പ് രക്തസാക്ഷിയായ രാജ്യമാണ് എല്‍ സാല്‍‌വദോര്‍. 1980 മാര്‍ച്ച് 24നാണ് സാന്‍ സാല്‍‌വദോറിലെ ആര്‍ച്ബിഷപ്പായിരുന്ന ഓസ്‌കാര്‍ റോമെറോ കുര്‍ബാനമധ്യേ വെടിയേറ്റു മരിച്ചത്. തുടക്കത്തില്‍ ഏറെക്കുറെ യാഥാസ്ഥിതികനായിരുന്ന റോമെറോ, കര്‍ഷകരെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നതില്‍ വ്യാപൃതനായിരുന്ന റുതിലിയോ ഗ്രാന്‍ഡെ എന്ന ജെസ്യൂട്ട് സന്യാസിയെ 1977ല്‍ പട്ടാളം വെടിവച്ചു കൊന്നതോടെയാണ് ഇടതുപക്ഷത്തേയ്‌ക്കു തിരിഞ്ഞത്. വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രകാരനായ യോന്‍ സോബ്രിനോയുടെ സ്വാധീനത്താല്‍ അദ്ദേഹം പട്ടാളത്തിന്റെയും വരേണ്യവര്‍ഗത്തിന്റെയും വിമര്‍ശകനായി മാറി. യാഥാസ്ഥിതികരായ ബിഷപ്പുമാരുടെ കണ്ണിലെ കരടായിത്തീര്‍ന്നു അദ്ദേഹം.

ഓസ്‌കാര്‍ റോമെറോ (Courtesy: Wikipedia)

1979ല്‍ എല്‍ സാല്‍‌വദോറില്‍ പട്ടാ‍ളം അട്ടിമറി നടത്തി അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തു. പ്രതിഷേധമുയര്‍ത്തിയവരെ വലതുപക്ഷ ഭരണകൂടത്തിന്റെ വേട്ടപ്പട്ടികളായ ഡെത്ത് സ്‌ക്വാഡുകള്‍ കൊന്നുതള്ളി. ദരിദ്രരുടെയും അധ്വാനിക്കുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളുടെയും പക്ഷം ചേര്‍ന്നുകൊണ്ട് പട്ടാളഭരണകൂടത്തെ വിമര്‍ശിക്കുന്ന റോമെറോയുടെ പ്രസംഗങ്ങള്‍ ഓരോ ഞായറാഴ്‌ചയും ആയിരക്കണക്കിനാളുകള്‍ കത്തീഡ്രലിലും ലക്ഷക്കണക്കിനാളുകള്‍ റേഡിയോ വഴിയും ശ്രവിച്ചു. 1980ല്‍ സാല്‍‌വദോറന്‍ ഭരണകൂടത്തിന് അമേരിക്ക നല്‍കുന്ന സൈനിക സഹായം നിര്‍ത്തലാക്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം അമേരിക്കന്‍ പ്രസിഡന്റ് ജിമ്മി കാര്‍ട്ടറോട് ആവശ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി. 1980 മാര്‍ച്ച് 23ലെ ഞായറാഴ്‌ച പ്രസംഗത്തില്‍, കര്‍ഷകരെ കൊല്ലരുതെന്ന് പട്ടാളക്കാരോട് ശക്തമായ ഭാഷയില്‍ ആവശ്യപ്പെട്ടതിന്റെ പിറ്റേന്നാണ് ഡെത്ത് സ്‌ക്വാഡിന്റെ വെടിയേറ്റ് അദ്ദേഹം കൊല്ലപ്പെട്ടത്. റോമെറോയുടേ ശവസംസ്‌കാരച്ചടങ്ങില്‍ പങ്കെടുത്തവരുടെ നേര്‍ക്കുവരെ പട്ടാളം വെടിവയ്‌പു നടത്തി. മുപ്പത്തിയഞ്ചു പേരാ‍ണ് സാന്‍ സാല്‍‌വദോര്‍ കത്തീഡ്രലിനു മുമ്പില്‍ നടന്ന വെടിവെപ്പില്‍ മരിച്ചു വീണത് (ആ വെടിവെപ്പിന്റെ ചില ദൃശ്യങ്ങള്‍ യൂട്യൂബിലുള്ളത് ഇവിടെ കാണാം).

ഈ സംഭവങ്ങളുടെയെല്ലാം ഫലമായി അണപൊട്ടിയൊഴുകിയ ജനരോഷത്തിന് ആ വര്‍ഷം ഡിസംബറില്‍ നാലു വനിതാ മിഷനറിമാരെ പട്ടാളക്കാര്‍ ബലാത്സംഗം ചെയ്‌തു കൊന്നതോടെ ആക്കം കൂടി. അങ്ങനെയാണ് പിന്നീട് ഒരു ദശകത്തിലേറെ ഭരണകൂടത്തിനെതിരെ ഗറില്ലായുദ്ധം ചെയ്‌ത ഫറാബുന്ദോ മാര്‍ട്ടി ദേശീയ വിമോചന മുന്നണി എന്ന വിപ്ലവപ്രസ്‌ഥാനം പിറവിയെടുത്തത്. (1992ല്‍ ആഭ്യന്തരയുദ്ധം അവസാനിക്കുകയും ഫറാബുന്ദോ മാര്‍ട്ടി മുന്നണി തെരഞ്ഞെടുപ്പില്‍ മത്സരിച്ചുതുടങ്ങുകയും ചെയ്‌തു. 2009ല്‍ മുന്നണിയുടെ സ്ഥാനാര്‍ത്ഥിയായ മൌറിസിയോ ഫുനേസ് എല്‍ സാല്‍‌വദോറിന്റെ പ്രസിഡന്റായി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു.)

നിക്കരാഗ്വയില്‍ സൊമോസയുടെ ഏകാധിപത്യഭരണത്തിനെതിരെ വിപ്ലവമുന്നേറ്റം നടത്തിയ സാന്‍ഡിനിസ്‌റ്റാ പ്രസ്ഥാനത്തില്‍ വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രത്താല്‍ പ്രചോദിതരായ ആയിരക്കണക്കിനു വിശ്വാസികള്‍ അണിനിരക്കുകയുണ്ടായി. ഗാസ്‌പാര്‍ ഗാര്‍സിയാ ലാവിയാനാ എന്ന മിഷനറി വൈദികന്‍ ഉള്‍പ്പെടെ ഒട്ടനവധി പേര്‍ പോരാട്ടത്തില്‍ രക്തസാക്ഷികളായി. 1979ല്‍ സാന്‍ഡിനിസ്റ്റാ ദേശീയ വിമോചന മുന്നണി അധികാരത്തില്‍ എത്തിയപ്പോള്‍ സാധാരണക്കാരും സംന്യാസികളുമായ ധാരാളം വിശ്വാസികള്‍ പ്രമുഖ പദവികളില്‍ എത്തുകയും ചെയ്‌തു. “ഒരേ സമയം വിശ്വാസിയും അടിയുറച്ച വിപ്ലവകാരിയും ആവുക സാധ്യമാണ്; ഇവ തമ്മില്‍ അപരിഹാര്യമായ വൈരുധ്യങ്ങള്‍ ഇല്ല എന്നാണ് ഞങ്ങളുടെ അനുഭവം കാണിച്ചുതരുന്നത്” എന്നാണ് 1980 ഒക്‍ടോബര്‍ 7ന് സാന്‍‌‌ഡിനിസ്റ്റാ മുന്നണി തങ്ങളുടെ ‘മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രഖ്യാപന’ത്തില്‍ (Declaration on Religion) വ്യക്തമാക്കിയത്. (സാന്‍ഡിനിസ്‌റ്റാ ആയ ഡാനിയേല്‍ ഒര്‍ട്ടേഗ ആണ് ഇപ്പോള്‍ നിക്കരാഗ്വയുടെ പ്രസിഡന്റ്)

പുരോഗമനപരമായ നിരവധി നയവ്യതിയാനങ്ങള്‍ക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഇക്വഡോറിലും (ഇക്വഡോറിലെ മാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ച് ജയതി ഘോഷ് എഴുതിയ ലേഖനം ഇവിടെ വായിക്കാം) ഇടതുപക്ഷക്കാരില്‍ ഭൂരിഭാഗവും വിശ്വാസികളാണ്, പ്രസിഡന്റ് റഫായേല്‍ കൊറിയ ഉള്‍പ്പെടെ. തന്റെ പ്രസംഗങ്ങളില്‍ ഇക്വഡോറിയന്‍ വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രകാരനായ ലിയോനിഡാസ് പ്രൊവാനോയുടെ വാക്കുകള്‍ ഉദ്ധരിക്കാറുണ്ട് അദ്ദേഹം.

പാരഗ്വായുടെ ഇടതുപക്ഷക്കാരനായ പ്രസിഡന്റ് ഫെര്‍ണാണ്ടോ ലൂഗോ കത്തോലിക്കാ ബിഷപ്പായിരുന്നു. ബിഷപ്പ് സ്ഥാനം രാജിവച്ചിട്ടാണ് പ്രസിഡന്റ് സ്ഥാനത്തേയ്‌ക്ക് മത്സരിച്ചത് (വത്തിക്കാന്‍ ആദ്യം രാജി അംഗീകരിച്ചില്ല; പ്രസിഡന്റായി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടപ്പോള്‍ നിലപാടു തിരുത്തി). അദ്ദേഹവും വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രത്തോട് അനുഭാവം പുലര്‍ത്തുന്നു.

കേരളം
ലാറ്റിന്‍ അമേരിക്കയോളമില്ലെങ്കിലും കേരളത്തിലും മിക്ക ക്രൈസ്‌തവസഭകളിലും വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രകാരന്മാരുണ്ട്. അവര്‍ക്ക് ചെലുത്താന്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ള സ്വാധീനം താരതമ്യേന കുറവാണെന്നു മാത്രം. ജെസ്യൂട്ട് സംന്യാസിയായിരുന്ന ഫാദര്‍ സെബാസ്‌റ്റ്യന്‍ കാപ്പന്‍, കല്‍ദായസഭയിലെ ബിഷപ്പായിരുന്ന ഡോ. പൗലോസ് മാര്‍ പൗലോസ്  തുടങ്ങിയവര്‍ കേരളത്തിലെ വിമോചന ദൈവശാസ്‌ത്രകാരന്മാരില്‍ പ്രമുഖരായിരുന്നു. വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രത്തിന്റെ വരവിനുമുമ്പു തന്നെ സ്‌ഥിതിസമത്വത്തെ സംബന്ധിച്ച കാഴ്‌ചപ്പാടുകളില്‍ ക്രിസ്‌തുദര്‍ശനത്തിനും ആധുനികകമ്യൂണിസത്തിനുമുള്ള സമാനതകളും ബന്ധപ്പെട്ട വിഷയങ്ങളും കമ്യൂണിസ്‌റ്റ് നേതാവ് കെ ദാമോദാ‍രനും ഫാദര്‍ വടക്കനും തമ്മില്‍ 1950കളില്‍ നടന്ന സംവാദത്തില്‍ ചര്‍ച്ചയായിരുന്നു. വിമോചനസമരത്തിന്റെ മുന്നണിപ്പോരാളിയായിരുന്ന വടക്കനച്ചന്‍ പിന്നീട് ഇടതുസഹയാത്രികനായതും ചരിത്രം. ഓര്‍ത്തഡോക്‍സ് സഭയിലെ മെത്രാപ്പൊലീത്തയായിരുന്ന ഡോ. പൗലോസ് മാര്‍ ഗ്രിഗോറിയോസും ഇഎംഎസും തമ്മില്‍ പില്‍ക്കാലത്ത് നടന്ന ആശയസംവാദവും സുപ്രസിദ്ധമാണ്. “അധ്വാനിക്കുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ ജീവിതവും സമരങ്ങളും വിമോചനദൈവശാസ്‌ത്രത്തെ പിന്‍പറ്റുന്നവര്‍ക്ക് പവിത്രമായിരിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് മാര്‍ക്‍സിസ്‌റ്റുകള്‍ക്ക് വിപ്ലവപ്രവര്‍ത്തനവും” എന്ന് ഇഎംഎസ് 1996ല്‍ എഴുതുകയുണ്ടായി.

യേശുക്രിസ്‌തുവിനെയും ക്രിസ്‌തുദര്‍ശനത്തെയും ചരിത്രപരമായി വിലയിരുത്തുകയും ഭൂമിയില്‍ത്തന്നെ സ്വര്‍ഗം കെട്ടിപ്പടുക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്ന മനുഷ്യവിമോചനപ്രസ്‌ഥാനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതില്‍ ആര്‍ക്കും അമ്പരപ്പുണ്ടാകേണ്ട കാര്യമില്ല എന്നാണ് ആദിമക്രൈസ്‌തവ സമൂഹത്തിന്റേതു മുതല്‍ ഇന്നത്തെ ലാറ്റിന്‍ അമേരിക്കയുടേതു വരെയുള്ള അനുഭവങ്ങള്‍ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നത്.

–ലേഖകന്‍ ദില്ലി ജെഎന്‍യുവില്‍ ഗവേഷകനാണ്.

Be Sociable, Share!

• 

Tags: Communism, Early Christianiy, Latin America, Liberation theology, Subin Dennis