ഡയറി: ഭൂതാവേശിത നഗരം

Be Sociable, Share!

• 

ഫൈന്‍ ആര്ട്സ് ഡിപാര്ട്മെന്റിലെ ചിത്രപ്രദര്‍ശനത്തില്‍ നിന്ന്..

അഭിലാഷ് ടി

ഓരോ നഗരത്തിനും സ്വന്തമായി ഒരു മണമുണ്ടെന്ന് പറയുന്നത് എത്രയോ സത്യമാണ്. സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചതോ ജനങ്ങള്‍ സമ്മാനിച്ചതോ ആയ ഇത്തരം മണങ്ങള്‍ കൊണ്ട് യാത്രികരെ തുടക്കം മുതല്‍ അവസാനം വരെ ഓരോ നഗരവും പിന്തുടരും. ഇത് ചിലപ്പോഴൊക്കെ അരോചകമായിരിക്കും, മറ്റുചിലപ്പോള്‍ രാത്രിയാത്രകളിലെപ്പോഴോ യാദൃശ്ചികമായി പൂവിട്ട ഇലഞ്ഞിമരങ്ങളുടെ ഓര്‍മകളിലേക്കാവും അത് നമ്മെ കൊണ്ടുപോവുക. ധാക്ക നഗരം രണ്ടാമത് പറഞ്ഞതില്‍ ഉള്‍പ്പെടുമെന്ന് തോന്നുന്നു. സഞ്ചരിച്ച നഗരങ്ങളുടെ ഉള്‍ത്തെരുവുകളിലെല്ലാം സ്വന്തം സംഗീതത്തിന്റെ വിത്തുകളെറിഞ്ഞു പോവുന്ന ഫ്ലെമിംഗോ ജിപ്സികളുടെ ഈണങ്ങളെ അവരുടെ പിന്‍തലമുറ ഓര്‍ത്തു വയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവിടം കടന്നുപോരുമ്പോഴും അതിനു ശേഷവും ഇത്തരം മണങ്ങളിലൂടെയാവും യാത്രികരില്‍ അധികവും ഈ നഗരത്തെ ഓര്‍മിക്കുക.

ചിത്രങ്ങള്‍ക്ക് നടുവില്‍
ആഘോഷങ്ങളും രാഷ്ട്രീയവും കൂടിക്കലര്‍ന്ന ഒരു നഗരമാണ് സര്‍വകലാശാലയ്ക്ക് പുറത്തുള്ളത്. ഇക്കാരണത്താല്‍ തന്നെ നഗര യാത്രകള്‍ രാത്രിയിലാക്കണം എന്ന് പറഞ്ഞത് സുഹൃത്ത് വസിം ആയിരുന്നു. ഒരു നഗരം അതിന്റെ പ്രൗഢി ഏറ്റവുമധികം പ്രദര്‍ശിപ്പിക്കുന്നത് രാത്രിയിലാവുമത്രെ! അത്തരമൊരു രാത്രിയാത്രയ്ക്കിടയിലെപ്പോഴോ ആണ് ഫൈന്‍ ആര്ട്സ് ഡിപാര്ട്മെന്റില്‍ നടക്കുന്ന ചിത്ര പ്രദര്ശനം കാണാന്‍ പോയത്. സര്‍വകലാശാലയുടെ പ്രവേശന കവാടത്തിനരികെ നഗരത്തോട് ചേര്‍ന്ന് നില്ക്കുന്ന ഈ ഡിപാര്‍ട്മെന്റ് ബംഗ്ലദേശിലെ ചിത്രകലയുടെ ആസ്ഥാനമാണ്. ആഴ്ചയിലൊരിക്കല്‍ വിദ്യാര്‍ഥികള്‍ അവരുടെ പെയിന്റിങ്ങുകള്‍ ഇവിടെ പ്രദര്ശനം നടത്തുകയും മോശമല്ലാത്ത വിലയ്ക്ക്  വില്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെയാണ് തൂഹിന്റെ കൂട്ടുകാരി താന്യ ലാര്‍മ പഠിക്കുന്നത്. ചിത്രകല മൂന്നാം വര്‍ഷ വിദ്യാര്‍ഥിനിയായ താന്യയുടെ ചിറ്റഗോംങ്ങിലെ വിശാല സമതലങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ചിത്രം അവിടെ പ്രദര്‍ശിപ്പിച്ചിരുന്നു. കൂട്ടുകാരന്റെ ഇന്ത്യന്‍ സുഹൃത്തുക്കള്‍ ഒരു ചായയെങ്കിലും കുടിച്ചിട്ടേ പോകാവൂ എന്നായി താന്യ. ഡിപാര്‍ട്മെന്റിനരികിലുള്ള തട്ടുകടയില്‍ നിന്നും കൊണ്ടുവന്ന സംസ്കരിച്ച പാലില്‍ നിന്നുണ്ടാക്കിയ ചായ കുടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴാണ് തൂഹിനും താന്യയും അവരുടെ കഥ പറയുന്നത്.

ധാക്കാ നഗരം, ഒരു ഫ്ലൈഓവറില്‍ നിന്നുള്ള കാഴ്ച

ചിറ്റഗോംങ്ങാണ് ഇരുവരുടെയും സ്വദേശം. എണ്‍പതുകളുടെ അവസാന കാലത്ത് ബംഗ്ലാദേശി പട്ടാളത്തെ ഭയന്ന് ത്രിപുരയിലേക്ക് പാലായനം ചെയ്ത ഒരു രണ്ട് ചക്മ കുടുംബങ്ങളിലാണ് ഇവര്‍ ജനിച്ചത്. ചിറ്റഗോംങ്ങില്‍ നിന്നും സാധാരണ അധികം കുട്ടികളൊന്നും ധാക്കയില്‍ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് വരാറില്ല. ആദിവാസികളായ ചക്മകള്‍ക്കു മേല്‍ ഇപ്പോഴും സര്‍ക്കാരും പട്ടാളവും അടിച്ചേല്പിച്ചിരിക്കുന്ന നിയമങ്ങളും, പട്ടിണി സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വയം തടവറകളുമെല്ലാം ചേര്‍ന്ന് ചക്മകളെ ഇപ്പോഴും രാജ്യത്തിനുള്ളിലെ മറ്റൊരു ജനതയായി മാറ്റി നിര്‍ത്തുന്നു. ഇവരുടെ മേല്‍ ധാക്ക നടത്തിയ അധിനിവേശവും, രക്തച്ചൊരിച്ചിലും തൊണ്ണൂറുകളുടെ ആദ്യം തന്നെ പ്രത്യക്ഷത്തില്‍ അവസാനിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ഇപ്പോഴും അനധികൃത കുടിയേറ്റങ്ങളും, പട്ടാളത്തിന്റെ ക്രൂരതകളും തുടര്‍ന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇരുട്ടി വെളുക്കുമ്പോഴേക്കും അപ്രത്യക്ഷമാവുന്ന സ്വന്തം ഗ്രാമങ്ങളും, ജനങ്ങളും ഇന്നും ഇവിടങ്ങളിലെ ഓരോ കുടുംബത്തിന്റെയും  പേടിസ്വപ്നമാണ്. സമതലങ്ങളില്‍ നിന്നും ബംഗ്ലാദേശികളെ ഇപ്പോഴും കൊണ്ടുവന്ന് ഇവിടങ്ങളില്‍ താമസിപ്പിക്കുന്നത് പട്ടാളവും രാഷ്ട്രീയക്കാരുമാണ്. പുറം ലോകത്തുനിന്നും അവര്‍ക്ക് ആകെയുള്ള പ്രതീക്ഷ, ഫ്രാന്‍സ്, നോര്‍വേ, ക്യാനഡ എന്നീ രാജ്യങ്ങള്‍  അഭയം നല്‍കുമെന്നുള്ളതാണ്. ഇതിനു വേണ്ടി പ്രധാനമായും വേണ്ടത് മേല്പറഞ്ഞ രാജ്യങ്ങള്‍ക്ക് മുന്നില്‍ തങ്ങള്‍ ചക്മ വിഭാഗത്തില്‍ ഉള്‍പ്പെട്ട ഭാര്യയും ഭര്‍ത്താവുമാണെന്ന് തെളിയിക്കുകയാണ് ഇവര്‍ ചെയ്യേണ്ടത്. തൂഹിന്റെയും, താന്യയുടെയും ധാക്ക ജീവിതത്തിന് ഇങ്ങനെയും ചില ലക്ഷ്യങ്ങളുണ്ടെന്ന് കേട്ടപ്പോള്‍ പിന്നീടുള്ള ചര്‍ച്ചകള്‍ അവരുടെ പ്രണയത്തിന്റെ വിവരണങ്ങളിലേക്ക് വഴി മാറി. ചര്‍ച്ചകള്‍ക്കിടയില്‍ ഞങ്ങള്‍ ഇരുന്ന പാര്‍ക്കിന്റെ എതിര്‍ വശത്തുണ്ടായിരുന്ന ബംഗ്ലാദേശിന്റെ ദേശീയ കവി കാസി നസ്റുല്‍ ഇസ്ലാമിന്റെ ശവകുടിരത്തിനു മുന്നില്‍ നടക്കുന്ന ആഘോഷങ്ങള്‍ കാണാന്‍ പോവാമെന്ന് റഹ്മാനും, ഒമര്‍ ഫറുഖും നിര്‍ബന്ധിച്ചു തുടങ്ങി. അങ്ങോട്ടേക്ക് ഞങ്ങളില്ലെന്ന് തൂഹിനും, താന്യയും പറഞ്ഞു. ‘ഞങ്ങളെന്തിന് നിങ്ങളുടെ കവിയുടെ’ ആഘോഷത്തിന് വരണമെന്ന് തൂഹിന്‍ ഞങ്ങള്‍ ഇന്ത്യാക്കാരുടെ മുമ്പില്‍ വച്ചുതന്നെ അവരോട് ചോദിച്ചു കളഞ്ഞു. ചൂടേറിയ വാഗ്വാദങ്ങള്‍ പിന്നീട് ഇംഗ്ലീഷില്‍ നിന്നും മാറി ബംഗാളിയിലേക്കായപ്പോള്‍ ഒരു തലമുറ മുഴുവന്‍ അനുഭവിച്ച  യാതനകളുടെയും, കണ്ണിരിന്റെയും തീഷ്ണത താന്യയുടെയും തൂഹിന്റെയും കണ്ണുകളില്‍ കാണാമായിരുന്നു. ഒടുവില്‍ നഗരപ്രദക്ഷിണത്തിനു പോവാമെന്ന ഞങ്ങളുടെ നിര്‍ദ്ദേശം അവര്‍ സമ്മതിച്ചതിനാല്‍ വാഗ്വാദം അധികം മുന്നോട്ട് പോയില്ല.

ഹിത്സ മുതല്‍ ബീഫ് കബാബു വരെ

ധാക്കായുടെ ഓരങ്ങളിലുള്ള തട്ടുകടകള്‍ നമ്മെ കേരളത്തെ ഓര്‍മിപ്പിക്കും.

നഗരത്തിലേക്ക് വിണ്ടും തിരികെ വരാം. ചിറ്റഗോങ്ങിലെ കുന്നുകളിലും സമതലങ്ങളിലും വിരിഞ്ഞ പൂക്കളും, ധാക്കയിലെ തുണിമില്ലുകളില്‍ നെയ്ത തുണിത്തരങ്ങളും, അരമണിക്കുര്‍ മുമ്പ് വരെ ബംഗ്ലാദേശിലെ അസംഘ്യം നദികളിലൊന്നില്‍ തിമിര്‍ത്തുകൊണ്ടിരുന്ന പൊരിച്ച ഹിത്സ മത്സ്യങ്ങളുടെ മണവുമായി നഗരം നമ്മെ പിന്തുടരും. ധാക്കയില്‍ സസ്യ ഭോജനം നടക്കുമെന്ന് തോന്നുന്നില്ല. വെജിറ്റേറിയന്‍ ഭക്ഷണമായി ആകെ കിട്ടുന്നത് ഉരുളക്കിഴങ്ങു കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ഒരു സബ്ജി മാത്രമാണ്. ഭക്ഷണശാലകളില്‍ നിന്നും പുറപ്പെടുന്ന വിവിധ തരത്തിലുള്ള മീന്‍ കറികള്‍, ചിക്കന്‍, ബീഫ് കറി, കബാബ് എന്നിവയുടെ മണം വഴിയാത്രക്കാരെ കൊതിപ്പിച്ച് കൊല്ലും. ഇവിടെ താന്‍ വെജിറ്റേറിയന്‍ മാത്രമേ കഴിക്കൂ എന്ന് ഒരാള്‍ തീരുമാനിച്ചാല്‍ ഏതാനും ദിവസത്തിനുള്ളില്‍ അയാള്‍ക്ക് പട്ടിണി കിടന്ന് മരിക്കാം. ഈ മാംസഭക്ഷണങ്ങളൊക്കെത്തന്നെ വളരെ ചിലവു കുറഞ്ഞതും, രുചികരവുമാണെന്നതാണ് യഥാര്‍ഥ്യം. “ദാദാ, ഇപ്പോ മനസിലായില്ലേ ഞങ്ങളെന്തുകൊണ്ടാണ് സംസ്കരിച്ച പാല്‍ ഉപയോഗിക്കുന്നതെന്ന്,  പശുവിനെ ഞങ്ങള്‍ക്കിവിടെ കഴിക്കാന്‍ തികയുന്നില്ല, പിന്നയല്ലേ പാല്”,  പൊരിച്ച ഹിത്സയുമായുള്ള മല്ലയുദ്ധത്തിനിടയില്‍  തൂഹിന്‍ പറഞ്ഞു. ബംഗാളി മസാലയില്‍ വേവിച്ച ബീഫ് കബാബ് തട്ടിവിടുന്നതിനിടയില്‍ നമുക്കുണ്ടോ മറുപടി പറയാന്‍ നേരം…

എഴുപതുകളുടെ ഭൂതം
ഈയൊരു വര്‍ണാഭമായ രാത്രി ജീവിതവും, ഉത്സവഘോഷവുമെല്ലാം ധാക്കയ്ക്ക് സ്വന്തമായിട്ട് വെറും രണ്ടു വര്‍ഷം മാത്രമായതേയുള്ളൂ എന്ന് കേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ ആരും തെല്ലൊന്ന് അമ്പരക്കും. അത് മനസിലാക്കണമെങ്കില്‍ അല്പം ചരിത്രത്തിലേക്ക് പോവേണ്ടതുണ്ട്. സൈനിക ഭരണകൂത്തെ പുറത്താക്കി 1991ല്‍ ജനാധിപത്യം നിലവില്‍  വന്നെങ്കിലും പട്ടാള ഭരണകൂടം സൃഷ്ടിച്ച രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരവും (political culture) ജനവിരുദ്ധ ഉദ്യോഗസ്ഥ വൃന്ദവുമെല്ലാം ചേര്‍ന്ന് രാഷ്ട്രീയത്തെ കലാപകലുഷിതമാക്കിയപ്പോള്‍ അരാജകത്വം ധാക്കയെയും ചിറ്റഗോങ്ങിനെയും ഒരിക്കല്‍ക്കൂടി വിഴുങ്ങി.   ഇതിനിടയില്‍ ആദ്യത്തെ ഭരണ കക്ഷിയായ ബംഗ്ലാദേശ് നാഷണലിസ്റ്റ് പാര്‍ടിയും (BNP) (1991-96) പിന്നീട് അധികാരത്തില്‍ വന്ന അവാമി ലീഗും (AL) (1996-2001) അധികാരത്തെ നില നിര്‍ത്തുന്നതിനായി സ്വന്തമായി ഗൂണ്ടകളെയും തീറ്റി വളര്‍ത്തിത്തുടങ്ങി. സ്ഥിതിഗതികള്‍ 2001 വരെ അത്ര കുഴപ്പം പിടിച്ചതായിരുന്നില്ല. എന്നാല്‍ 2001ല്‍ ബിഎന്‍പി വീണ്ടും അധികാരത്തില്‍ വന്നപ്പോള്‍ കര്യങ്ങള്‍ കീഴ്മേല്‍ മറിഞ്ഞു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ എല്ലാ നയങ്ങള്‍ക്കെതിരെയും ഹര്‍ത്താലും, തെരുവു യുദ്ധങ്ങളും നടത്തിയ പ്രതിപക്ഷവും, സംഘര്‍ഷത്തെ അമര്‍ച്ച ചെയ്യുന്നതിന്റെ പേരില്‍/മറവില്‍ രാഷ്ട്രീയ കൊലപാതകങ്ങളും ഭീകരതയും സൃഷ്ടിച്ച ഭരണകൂടവും ബംഗ്ലാദേശിനെ എഴുപതുകളുടെ തുടക്കത്തിലേക്ക് തിരികെ നടത്തിച്ചു.  ഇതിനിടയില്‍ അവസരം മുതലെടുക്കാന്‍ തീവ്രവാദ സംഘടനകളും രംഗത്തെത്തി അവരില്‍ പ്രധാനികളായിരുന്നു അല്‍-ഖ്വയ്ദയെ പിന്തുണച്ച ജമാത്തുള്‍ മുജാഹിദ്ദിന്‍ ബംഗ്ലാദേശ് (JBM), ഹര്‍ക്കത്-ഉള്‍-ജിഹാദ്-അല്‍-ഇസ്ലാമി എന്നിവര്‍ (HuJI). 2005 ഓഗസ്റ്റ് 17ന് ബംഗ്ലാദേശിലെ എല്ലാ പ്രധാന നഗരങ്ങളിലും ഒരേ സമയം ബോംബുകള്‍ പൊട്ടിച്ച് അവര്‍ ജനാധിപത്യത്തെയും, ജനങ്ങളെയും വെല്ലുവിളിച്ചു. കുറ്റകൃത്യങ്ങളും, കൊലപാതകങ്ങളും ഒരിക്കല്‍ക്കൂടി തിരികെ വന്ന ഈ ദിവസങ്ങള്‍ നഗരവാസികള്‍ക്ക് വിണ്ടും ഭയം സമ്മാനിച്ചപ്പോള്‍ ഏറ്റവുമധികം വേട്ടയാടപ്പെട്ടത് സ്ത്രീകളായിരുന്നു. അക്രമികളുടെ വെടിക്കോപ്പുകളും, ആസിഡു ബള്‍ബുകളും വന്നുവീണത് നഗരത്തിന്റെയും, സ്ത്രീകളുടെയും ശാന്തതയിലേക്കായിരുന്നു.

'അപരാജോയോ ബാംഗ്ലാ.' അവസാന പട്ടാളഭരണാധികാരി ജനറല്‍ ഹുസൈന്‍ മുഹമ്മദ് ഇര്‍ഷാദിനെതിരെ ജനങ്ങള്‍ നടത്തിയ പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ സ്മാരകം.

തിരഞ്ഞെടുപ്പ് അട്ടിമറിക്കല്‍ ഇരു കൂട്ടരുടെയും വിനോദമായപ്പോള്‍ ഇലക്ഷന്‍ കമ്മിഷന്‍ എന്നറിയപ്പെടുന്ന കാവല്‍ സര്‍ക്കാര്‍ (caretaker government) വെറും നോക്കുകുത്തി മാത്രമായി മാറി. ഒടുവില്‍ കാവല്‍ സര്‍ക്കാരിനെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് 2007ല്‍ സൈന്യം വീണ്ടും ഭരണം പിടിച്ചെടുത്തു. ഒരു മുഴുവന്‍ സൈനിക അട്ടിമറിയായിരുന്നില്ല ഇത്തവണ സൈന്യം നടത്തിയത്. മറിച്ച്, മാറിയ സാഹചര്യത്തില്‍ കാവല്‍ സര്‍ക്കാരിനെ  നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയ പാര്‍ടികളെ ചൊല്പടിക്കു നിര്‍ത്തി സമാധാനപൂര്‍ണ്മായ അന്തരീക്ഷത്തില്‍ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്തി വിജയികള്‍ക്ക് അധികാരം കൈമാറുകയെന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മിഷന്റെ റോളാണ് സൈന്യം ചെയ്തത്. ഇത്തരത്തില്‍ സൈന്യം മുന്നില്‍ നിന്ന് 2009ല്‍ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്തി അതില്‍ വിജയിച്ച അവാമി ലീഗിന് അധികാരം കൈമാറുമ്പോള്‍ ജനാധിപത്യത്തെയും ജനകീയ മുന്നേറ്റങ്ങളെയും വെടിയുണ്ടകള്‍ കൊണ്ട് നേരിട്ട ഒരു സൈന്യം അതേ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കാവലാളാവുന്നതും ലോകം കണ്ടു. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്തി ആരെയെങ്കിലും അധികാരത്തിലേറ്റുക എന്നത് ജനങ്ങളേക്കാളുമേറെ സൈന്യത്തിന്റെ ആവശ്യമായിരുന്നു. അതിനായി അടിയന്തിരാവസ്ഥ പ്രഖ്യാപിക്കുകയായിരുന്നു അവര്‍ ആദ്യം ചെയ്തത്. പിന്നീട് പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ കക്ഷികളുടെ നേതാക്കളെയെല്ലാം രാജ്യത്തിനു പുറത്താക്കി. വിദ്യാര്‍ഥി പ്രസ്താനങ്ങളെ തല്ലിയൊതുക്കി. ആ സമയത്ത് ധാക്ക യൂണിവേഴ്സിറ്റിക്ക് മുന്നില്‍ ഇരുപത്തിനാലു മണിക്കൂറും സൈനിക വാഹനങ്ങള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നതായും ധൈര്യശാലികളായ ചില മിടുക്കന്മാര്‍ പട്ടാളക്കാരോട് കൊമ്പുകോര്‍ത്ത കഥകളുമെല്ലാം വസിം പറഞ്ഞിരുന്നു. ഒരു തരത്തില്‍ പറഞ്ഞാല്‍ ജനാധിപത്യം പുനസ്ഥാപിച്ചപ്പോള്‍ വിജയിച്ചത് രാഷ്ട്രീയ പാര്‍ടികളല്ല, മറിച്ച് സൈന്യമാണ്. അവരുടെ നയങ്ങള്‍ നടപ്പിലാക്കാനും അനുസരിക്കുന്നതിനും ഒരു സര്‍ക്കാര്‍. മറ്റു രാജ്യങ്ങളില്‍ സൈന്യം മന്ത്രിസഭയോട് റിപോര്‍ട്ട് ചെയ്യുമ്പോള്‍ (പാകിസ്ഥാന്റെ കാര്യം നമുക്ക് മറക്കാം) ബംഗ്ലാദേശിലെ സൈന്യം നേരിട്ട് പ്രസിഡന്റിനോടാണ് റിപോര്‍ട്ട് ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ നയതീരുമാനങ്ങളില്‍ സര്‍ക്കാരിന് ശക്തമായ പങ്കൊന്നുമില്ല. ഇത്തരം കാര്യങ്ങള്‍ മാറാന്‍ അവര്‍ക്ക് യാതൊരു താല്പര്യവുമില്ലാതിനാല്‍ ജനാധിപത്യത്തെ ചൊല്പടിക്കു നിര്‍ത്തേണ്ടത് മറ്റാരേക്കാളും സൈന്യത്തിന്റെ ആവശ്യമാണ്. രാജ്യത്ത് ‘സമാധാനവും സുരക്ഷിതത്വവും പുനസ്ഥാപിച്ചതില്‍’ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ നെടുംതൂണുകളായ സിവില്‍ സൊസൈറ്റി പ്രവര്‍ത്തകരും, അക്കാഡമിക്കുകളുമെല്ലാമിന്ന് സൈന്യത്തെ വാനോളം പുകഴ്ത്തുകയാണ്. എന്നാല്‍ ഉരുക്കുമുഷ്ട്ടിയുടെ ബലത്തില്‍ ജനാധിപത്യത്തെ പുനസ്ഥാപിച്ചപ്പോള്‍, അതിന് നിലനിന്നു പോവാന്‍ അവശ്യം വേണ്ട രാഷ്ട്രീയ പരിതസ്ഥിതിയെയും, ഇന്‍സ്റ്റിറ്റ്യൂഷനുകളേയും സൈന്യം കൂച്ചുവിലങ്ങിട്ടത് ബംഗ്ലാദേശിലെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വളര്‍ച്ചയെ വിപരീതമായി ബാധിക്കുമെന്ന് തന്നെയാണ് ധാക്കാ യുണിവേഴ്സിറ്റി സ്കൂള്‍ ഓഫ് ഇന്റര്‍നാഷണല്‍ റിലേഷന്‍സിലെ ഗവേഷണ വിദ്യാര്‍ഥി വസിം നിവാസ് പറയുന്നത്. “സത്യം പറയാന്‍ ഞങ്ങള്‍ വിദ്യാര്‍ഥികള്‍ക്ക് ആരെയും പേടിക്കേണ്ടല്ലോ,” വസിം പറയുന്നു.

ധാക്കായിലെ പൂമാര്‍ക്കറ്റ്

പ്രകാശപൂരിതമായ നിരത്തിലൂടെ രാത്രിയില്‍ തിരികെ റിക്ഷയില്‍ പോരുമ്പോള്‍ അടിയന്തിരാവസ്ഥക്കാലത്ത് നഗരത്തിന്റെ ഓരോ ഭാഗങ്ങളിലും നടന്ന മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങളെക്കുറിച്ച് വസിം വിവരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. “രാഷ്ട്രീയ പാര്‍ടികള്‍ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്ന ഒരു ഹര്‍ത്താല്‍‌, അല്ലെങ്കില്‍ ഒരു പ്രകടനം, ഒന്നു കൈ വിട്ടുപോയാല്‍ ഈ നിരത്തുകളില്‍ വീണ്ടും നമുക്ക് മെഷീന്‍ ഗണ്ണുകളുമായി ജനങ്ങളെ ശത്രുക്കളായി കാണുന്ന പട്ടാളക്കാരെ കാണാം.” ഒരു ജനതയുടെ ഭയത്തിന്റെയും, അപമാനത്തിന്റെയും, രക്തത്തിന്റെയും മുകളില്‍ കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിച്ച  ശാന്തതയാണിതെന്ന തിരിച്ചറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉള്‍ക്കിടലത്തോടെ നിശബ്ദതയിലേക്ക് നാം മടങ്ങുമ്പോള്‍ റിക്ഷ കടന്നുപോവുന്ന വഴിക്കിരുവശവുമുള്ള പൂക്കച്ചവടക്കാരുമായി പെണ്‍കുട്ടികള്‍ വില പേശുന്നുണ്ടായിരുന്നു.

ഡയറി 1: അതിര്‍ത്തി പ്രദേശങ്ങള്‍

ഡയറി 2: പത്മാ നദിയിലെ ഫെറിയാത്ര

ഡയറി 3: വന്‍മരങ്ങളുടെ നഗരത്തില്‍

Be Sociable, Share!

• 

Tags: Abhilash T, Bangladesh, Dhaka, Diary, Travel